
Su sertliği, suda çözünmüş kalsiyum ve magnezyum iyonlarının toplamıdır. Isıtıldığında kireç oluşturması, sabun ve deterjan tüketimini artırması ve endüstriyel ekipmanlarda ısı transferini düşürmesi nedeniyle en sık ölçülen su kalitesi parametrelerinden biridir. Farklı ülkelerde ve cihazlarda farklı birimler kullanıldığı için doğru dönüşüm yapmak, yumuşatma sistemi seçiminden kimyasal dozuna kadar birçok kararın temelidir.
Sertlik türleri
- Toplam sertlik: Kalsiyum ve magnezyum sertliğinin toplamı.
- Kalsiyum sertliği: Yalnız kalsiyum kaynaklı kısım; kireçlenme hesaplarında (örneğin LSI) kullanılır.
- Karbonat (geçici) sertlik: Bikarbonat alkalinitesiyle dengelenmiş kısım. Isıtıldığında kalsiyum karbonat olarak çöker. Toplam sertlik M-alkaliniteden büyükse karbonat sertliği M-alkaliniteye, küçükse toplam sertliğe eşittir.
- Kalıcı (karbonat dışı) sertlik: Sülfat, klorür ve nitratla dengelenmiş kısım; ısıtmayla çökmez. Toplam sertlik ile karbonat sertliği arasındaki farktır.
Birimler ve dönüşüm katsayıları
Endüstride en yaygın ortak birim, sertliğin eşdeğer kalsiyum karbonat cinsinden ifade edildiği mg/L CaCO₃ (ppm CaCO₃) birimidir. Türkiye'de sahada ayrıca Fransız sertliği (°fH) sık kullanılır.
| Birim | 1 birim = … mg/L CaCO₃ |
|---|---|
| °fH (Fransız sertliği) | 10 |
| °dH (Alman sertliği) | 17,848 |
| °e (İngiliz / Clark sertliği) | 14,254 |
| gpg (grain / ABD galonu) | 17,118 |
| mmol/L (Ca + Mg) | 100,09 |
| meq/L | 50,04 |
Örneğin 25 °fH sertlikteki su, 250 mg/L CaCO₃ ve yaklaşık 14,0 °dH'ye karşılık gelir. Dönüşümleri hızlıca yapmak için birim çevirici aracımızı kullanabilirsiniz.
Kalsiyum ve magnezyumdan sertlik hesabı
Laboratuvar raporunda kalsiyum ve magnezyum mg/L iyon olarak verilmişse sertlik şu şekilde hesaplanır:
Toplam sertlik (mg/L CaCO₃) = Ca (mg/L) × 2,497 + Mg (mg/L) × 4,118
Katsayılar, CaCO₃'ün eşdeğer ağırlığının (50,04) kalsiyumun (20,04) ve magnezyumun (12,15) eşdeğer ağırlıklarına oranıdır. Örnek: Ca 80 mg/L ve Mg 24 mg/L ise sertlik = 80 × 2,497 + 24 × 4,118 ≈ 199,8 + 98,8 ≈ 299 mg/L CaCO₃ ≈ 29,9 °fH olur.
Sertlik sınıflandırması
| mg/L CaCO₃ | Sınıf (USGS) |
|---|---|
| 0 – 60 | Yumuşak |
| 61 – 120 | Orta sert |
| 121 – 180 | Sert |
| > 180 | Çok sert |
Bu sınıflandırma genel bir fikir verir. Kazan besleme suyu, RO beslemesi veya soğutma kulesi takviye suyu için hedef sertlik, ekipmanın ve uygulamanın gereksinimlerine göre belirlenir. Örneğin buhar kazanları için besleme suyu çoğunlukla yumuşatılarak sertliği çok düşük seviyelere indirilir.
Ölçüm yöntemleri
| Yöntem | Prensip | Kullanım |
|---|---|---|
| EDTA titrasyonu | pH 10'da indikatör eşliğinde EDTA ile titrasyon | Laboratuvar ve saha test kitlerinin temel yöntemi |
| Damla test kitleri | Renk dönüşümüne kadar damla sayımı | Yumuşak su kontrolü, hızlı saha ölçümü |
| Test şeritleri | Renk karşılaştırması | Yaklaşık değer, ön kontrol |
| ICP / AAS | Ca ve Mg ayrı ayrı ölçülür, sertlik hesaplanır | Laboratuvar, ayrıntılı analiz |
| Çevrimiçi sertlik analizörleri | Otomatik titrasyon veya kolorimetri | Yumuşatıcı çıkışının sürekli izlenmesi |
Saha kitlerinde damla başına karşılık gelen sertlik değeri ve numune hacmi kite göre değişir; sonuç hangi birimde okunuyorsa raporda o birim açıkça belirtilmelidir. Bulanık veya renkli numunelerde renk dönüşümünü okumak zorlaşır.
Sık yapılan hatalar
- Farklı birimlerdeki sonuçların aynı tabloda birimsiz yazılması,
- Kalsiyumun mg/L iyon değerinin doğrudan "sertlik" olarak kullanılması,
- LSI gibi hesaplarda toplam sertlik yerine kalsiyum sertliği kullanılması gerekirken toplam sertliğin kullanılması,
- Yumuşak su kontrolünde düşük sertliğe duyarlı olmayan kitlerin kullanılması.
Sertlik ve işletme kararları
Ham su sertliği; yumuşatma sistemi kapasitesi ve tuz tüketimi, soğutma kulesinde konsantrasyon çevrimi ve RO'da kireçlenme riski için temel girdidir. Yumuşatma hesabı için reçine rejenerasyonu ve tuz tüketimi yazımıza, kireçlenme eğilimi için Langelier indeksi rehberimize, analiz raporlarının genel yorumu için parametrelerin yorumlanması yazımıza bakabilirsiniz. Test kitleri için ölçüm ve test ekipmanları grubumuzu inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
1 Fransız sertliği kaç ppm'dir?
1 °fH, 10 mg/L (ppm) CaCO₃'e eşittir.
Fransız sertliği Alman sertliğine nasıl çevrilir?
Fransız sertliği önce mg/L CaCO₃'e çevrilir (×10), ardından 17,848'e bölünür. Pratikte °dH ≈ °fH × 0,56 kullanılabilir.
Geçici sertlik ile kalıcı sertlik arasındaki fark nedir?
Geçici (karbonat) sertlik bikarbonatla dengelenmiştir ve ısıtıldığında kireç olarak çöker. Kalıcı sertlik sülfat, klorür gibi anyonlarla dengelenmiştir ve ısıtmayla çökmez.
Kaynaklar
- ASTM D1126: Standard Test Method for Hardness in Water
- Standard Methods for the Examination of Water and Wastewater, 2340 Hardness
- U.S. Geological Survey (USGS), Hardness of Water
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Tesisinize özel uygulama için su analizi ve teknik değerlendirme gereklidir.